Republike bivše Jugoslavije po Lajphartu

Arend Lajphart jedno je on imena prepoznatljivih u novijoj političkoj teoriji, a djelo Modeli demokratije danas se može svrstati u jedno od onih nezaobilaznih. Upravo na temeljima tog djela gradi se i ovo istraživanje. Lajphart je uz pomoć deset razlika odredio dva modela demokratije, vestminsterski, najbolje prepoznatljiv po primjeru Ujedinjenog Kraljevstva, i konsensualni, sa primjerom Švajcarske.

Deset tačaka, odnosno razlika, dijele se na dvije dimenzije, dimenzija izvršne vlasti i stranaka i federalno-unitarna dimenzija.

Glavna tema ovog istraživanja jeste primjenjivanje Lajphartovih tačaka na šest republika bivše Jugoslavije, no prije toga potrebno je definisati koje su to tačke: 1) Koncentrisanje izvršne vlasti u jednostranačkom sistemu nasuprot podjeli izvršne vlasti u širokim višestranačkim koalicijama; II) Odnosi izvršne i zakonodavne vlasti, u kojima je izvršna vlast dominantna, nasuprot ravnoteži snaga između izvršne i zakonodavne vlasti; III) Dvostranački nasuprot višestranačkim sistemima; IV) Većinski i disproporcionalni sistem nasuprot proporcionalnom predstavljanju; V) Pluralistički sistem interesnih grupa sa slobodnom konkurencijom između grupa nasuprot koordinisanom i „korporativističkom“ sistemu interesnih grupa koji teži kompromisu i usklađivanju.

Ovo su tačke vezane za izvršnu vlast i stranke: I) Unitarna i centralizovana vlast naspram federalne i decentralizovane vlasti; II) Koncentracija zakonodavne vlasti u jednodomnom zakonodavnom tijelu nasuprot podjeli zakonodavne vlasti između dva podjednako jaka ali na različit način konstituisana doma; III) Fleksibilini ustavi koji se mogu mijenjati prostom većinom nasuprot rigidnim ustavima koji se mogu promijeniti samo ako za to glasa kvalifikovana većina; IV) Sistemi u kojima zakonodavna tijela imaju poslednju riječ u pitanju ustavnosti zakona koje donose, nasuprot sistemima u kojima zakoni podliježu sudskoj reviziji ustavnosti koju vrše vrhovni ili ustavni sudovi; V) Centralne banke koje zavise od izvršne vlasti naspram nezavisnih centralnih banaka.

Navedene tačke vezane za federalno-unitarnu dimenziju, kao i ranije navedene tačke izvršne vlasti i stranaka prvo navode vestminsterski model, a nakon toga konsensualni.

Prva dimenzija – izvršna vlast i stranke

Posmatrajući prvu dimenziju očigledno je da su njene tačke suštinki usko povezane, posebno u slučaju tačaka 1, 3 i 4, gdje odgovor na jednu od tačaka skoro pa definitivno daje i odgovor na ostale dvije. Crna Gora je dobar primjer ovoga, u pitanju je država gdje svaki glas vrijedi jednako i svaki glas se uvažava; Crna Gora je država u kojoj se primjenjuje proporcionalno predstavljanje u Skupštini gdje mjesta ima za svakoga ko dobije dovoljno glasova. Ovakav sistem pogodan je za stvaranje više partija, što i jeste slučaj u Crnoj Gori, dakle imamo višepartijski sistem. Konačno, kao što to često i biva koalicije se prave i kada u suštini nisu potrebne, ovim se osigurava veća šansa za opstanak na vlasti u trenutku neizvjesnosti gdje jedno mjesto u parlamentu pravi razliku između vlasti i opozicije. Dakle Crna Gora je po tačkama 1, 3 i 4 bez sumnje primjer konsensualnog modela. Isto se može reći i za tačku 2, Skupština i Vlada Crne Gore čine uravnotežen sistem moći sa izbalansiranim pravima i obavezama.

Srbija se po Lajphartovim tačkama ne razlikuje mnogo od Crne Gore. Kao i u Crnoj Gori i u Srbiji imamo višestranačke koalicije, što povlači sa sobom višepartijski sistem i proporcionalno predstavljanje na izborima. Za tačku dva bi se čak i moglo reći da je zakonodavno tijelo djelimično jače od izvršnog. Dakle, Srbija je kada je prva dimenzija u pitanju konsensualni model demokratije.

Bosna i Hercegovina u suštini ima veliki broj sličnosti sa Švajcarskom, makar kada su faktori koji utiču na politički sistem u pitanju. Svi kriterijumi su bez sumnje na strani konsensualnog modela. Bosna i Hercegovina je prosto rečeno država sa velikim brojem partija, što sa sobom povlači i druge dvije tačke. A izvršna i zakonodavna vlast čine ravnotežu što je po prvoj dimenziji čini u potpunosti primjerom konsensualnog modela.

Hrvatska nastavlja niz, izvršna i zakonodavna vlast su u ravnoteži. Na izborima je svaki glas jednako važan, dakle, u pitanju je proporcionalno predstavljanje, što za sobom povlači i višestranački sistem. Konačno višestranački sistem veoma je povoljan za stvaranje koalicija.

Slovenija ne pravi ni jedno odstupanje od konsensualne demokratije, što nas dovodi do ravnoteže izvršne i zakonodavne vlasti i višepartijskog sistema. Broj mjesta proporcionalan je broju glasova i kao i u ostalim državama koalicije su dio puta ka osvajanju vlasti.

Konačno, sa Sjevernom Makedonijom završavamo analizu ovih šest država na istom modelu na kojem smo i započeli. Kao i prvih pet država i Sjeverna Makedonija je primjer konsensualnog modela. Višepartijski sistem sa ravnotežom izvršne i zakonodavne vlasti, klasična konsensualna demokratija.

Ostaje tačka 5, pitanje interesnih grupa, pitanje koje se u našim uslovima može zanemariti. Interesne grupe jednostavno nisu dovoljno izražene na prostoru ovih šest država. Lobiranje i uticaj interesnih grupa još uvijek su nepoznanica, negdje više, negdje manje. Jednostavno bi bilo reći da bi shodno dosadašnjim zaključcima i ovdje došlo do konsensualnog modela, ali to ne mora biti slučaj. Postoje primjeri gdje je neka država tipičan primjer jednog od modela po većini tačaka, ali ne i po svima. Primjera radi Ujedinjeno Kraljevstvo odstupa od vestminsterskog modela tako što umjesto jednodomnog zakonodavnog tijela, kako druga tačke federalno-unitarne dimenzije nalaže, ima dva doma.

Druga dimenzija – federalno-unitarna

Za razliku od prve dimenzije, gdje smo imali tri usko povezane tačke, druga dimenzija ima daleko više prostora za odstupanje. Crna Gora jemči samostalnost opština i definiše jedini izuzetak gdje bi Vlada mogla raspustiti opštinsku vlast. Ovim se definitivno potvrđuje postojanje decentralizovane vlasti i mada ova decentralizacija nije ni blizu one kakvu imamo u Švajcarskoj odgovor na prvu tačku druge dimenzije je očigledan. Niz se ovdje prekida, sa samo jednim zakonodavnim tijelom, odnosno Skupštinom Crne Gore, dolazimo do prvog i jedinog odstupanja, po ovom kriterijumu Crna Gora odgovara vestminsterskom modelu. No, već sledeća tačka nas vraća na konsensualni model, budući da je za promjenu Ustava potrebna dvotrećinska većina. Zadnje dvije tačke su usklađene sa konsensualnim modelom, Ustavni sud štiti Ustav, a Centralna banka je samostalna. U Srbiji je decentralizacija vlasti više izražena nego u Crnoj Gori, što je i prirodno uzimajući veličinu teritorije u obzir. Osim lokalne samouprave u Srbiji postoji i autonomna pokrajina, Vojvodina, što dalje potvrđuje decentralizovanost. Kao i u Crnoj Gori i u Srbiji nailazimo na odstupanje kada je druga tačka druge dimenzije u pitanju, u Srbiji postoji samo jedno zakonodavno tijelo. Ustav Srbije može se promijeniti samo uz dvotrećinsku većinu glasova. Ustav Srbije potvrđuje poziciju Ustavnog suda i značaj istog za poštovanje Ustava, kao i samostalnost srpske centralne banke.

Bosna i Hercegovina, za razliku od Crne Gore i Srbije nema odstupanja. Počevši od decentralizovane vlasti i pravog primjera federalnog uređenja države pa sve do toga da se Ustav mijenja dvotrećinskom većinom dok Ustavni sud vrši reviziju. Centralna banka je nezavisna i za kraj, nešto što nismo vidjeli ni na primjeru Crne Gore, a ni Srbije, Bosna i Hercegovina ima dva doma. Dakle, u potpunosti prati konsensualni model demokratije.

Hrvatska nas vraća na skoro potpunu konsensualnu demokratiju gdje imamo i decentralizovanu vlast, i nezavisnost centralne banke. Ustav se mijenja uz dvotrećinsku većinu, a Ustavni sud vrši reviziju zakona. Ponovo dolazimo do odstupanja kada je druga tačka u pitanju, dakle, Hrvatska nema dva, već jedan dom, čime više, po tom pitanju, odgovora vestminsterskom modelu. Slovenija je drugi primjer potpuno konsensualne demokratije. Vlast je decentralizovana, Slovenija ima dva doma, potrebna je dvotrećinska većina kako bi se Ustav promjenio, Ustavni sud je odgovoran za reviziju zakona i konačno centralna banka je nezavisna.

Sjeverna Makedonija zatvara ovu analizu na način na koji ju je Crna Gora i započela, sa izuzetkom druge tačke svi ostali kriterijumi odgovaraju konsensualnom modelu. Ustavni sud kao zaštitni mehanizam Ustava do čije promjene može doći samo ako se ispuni potrebna dvotrećinska većina. Centralna banka je, kao i u ostalim državama, nezavisna, a vlast je kroz lokalnu samoupravu decentralizovana. Dakle, izuzev nedostatka drugog doma Sjeverna Makedonija je država u kojoj je zastupljena konsensualna demokratija.

Ovim se analiza zasnovana prvenstveno na ustavima Crne Gore, Srbije, Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Slovenije i Sjeverne Makedonije završava uz finalni zaključak. Konsensualni model ima više primjera nego vestminsterski generalno, no činjenica da četiri države prate šabon odstupanja od druge tačke druge dimenzije govori nam jedno. Razlike u samoj srži naših sistema su u suštini veoma sitne.

OSTAVITE ODGOVOR

Unesite Vaš komentar
Ovdje unesite Vaše ime

Popularno

Roman Jakič: Evropska unija nudi značajne prilike mladima

Na izborima za Evropski parlament koji su održani u maju 2019. godine, Savez liberala i demokrata Evrope (eng. ALDE) u koaliciji sa predsjednikom Francuske...

Uticaj ekonomskih sloboda na blagostanje žena

Ekonomske slobode, odnosno mogućnost pojedinaca da donosi sopstvene ekonomske odluke, je ključ za uspješan ekonomski i društveni napredak. Mnogobrojna akademska istraživanja su pokazala da...

Sačuvati kapitalizam od „kapitalista“

Nekada je bauk predstavljao izmišljeno biće koje je služilo za plašenje djece kako bi ista ostala poslušna. Sigurno je da biste mogli sa lakoćom...

Preporuka uredništva

Kritičarima (neo)liberalizma

Ukoliko ste ljubitelj (ekonomske) istorije onda ste vjerovatno analizirajući poslednjih par decenija, pa i vjekova, uspjeli da zapazite obrazac koji se javlja tokom trajanja...

Budućnost pripada odvažnima!

“Admirez vous les uns les autres.” - Divite se jedni drugima. (E. Verharen, belgijskih pjesnik, poruka bratstva građanima Evrope, 1907.) Živimo u istorijskom vremenu, velikih...

Danijel Kalezić: Bez slobode nema života

Još od 2013. godine u Crnoj Gori se organizuje Montenegro prajd kao svojevrsna parada hrabrih i slobodnomislećih ljudi koji staju u odbranu osnovnih ljudskih...